A New People

EN

Data poniżej jest datą Deklaracji Niepodległości, a słowa pod nią wskazują na początek nowej amerykańskiej Æry, która się z tą datą rozpoczyna, napisał Karol Thomson w swoim raporcie o Wielkiej Pieczęci USA. [1]

Dokonał on projektu Pieczęci, ale nigdy nie podał tłumaczenia, to jest, nigdy nie napisał, co łacina miała znaczyć dokładnie. Mówi ona:
E pluribus unum,
Annuit coeptis,
Novus ordo seclorum.

Wikipedia wywodzi Novus Ordo Seclorum z legend o antycznych rytualistkach, sybillach, oraz „Eklog” Wergiliusza:
ab integro sæclorum nascitur ordo.

Wikipedia dodaje,
“Fraza bywa błędnie tłumaczona jako Nowy porządek świata, przez ludzi wierzących, iż za projektem krył się spisek; jednakowoż bezpośrednio tłumaczy się ona na Nowy porządek wieków”. [2]

Nie rozwijamy teorii spiskowej, gdyż Amerykanie sami musieliby mieć reżim, aby nad światem próbować roli hegemona, do czego jako chętnych wyobrazić ich sobie jest nie tylko trochę za trudno. Jedynie od strony znaczenia słów: bezpośredni przekład z Wergiliusza nigdy się dotąd nie zdarzył, a sybille nadal słyną z enigmatycznych fraz.

Interpretacja Wergiliusza z roku 1894, przez Archibalda Hamiltona Bryce, miała być dosłowna. Wstęp jednak mówi:
Wiele uczynili, zagraniczni i brytyjscy scholarowie, aby łaciński tekst naprawić, a także uwydatnić znaczenie słów poety w owych wielu niejasnych frazach i zdaniach, które w jego pismach występują”. [3]

Co ważne, Wergiliusz pisał dla Oktawiana Augusta, który zezwolił na proskrypcję i egzekucję Marka Tuliusza Cycerona. Założyciele może i Wergiliusza używali do nauki łaciny, ale czy podążaliby za owym poetą względem sensu Wielkiej Pieczęci? Cyceron był inspiracją amerykańskiego republikanina; Wikipedia mówi o sile jego oddziaływania. [4]

Make Your Next Pen a Dryden, Color BlueLuksusowe pióro Dryden, $27.95
Kolor niebieski, stalówka średnia; w załączeniu etui twarde oraz tłoczek.
Niech twoim następnym piórem będzie Dryden.

Parafrazując ab integro sæclorum nascitur ordo, moglibyśmy powiedzieć z jedni, wielu powstaje. Pieczęć niesie znaczenie przeciwne, out of many, one; z wielu, powstaje jedno.

Dalej, Karol Thomson był prezbiterianinem. Czy miałby on sybillę za autorytet wieku lub wiedzy, bądź czynnik wykonawczy? Rytuały sybillińskie były pogańskie. Wiązały się z narkotykami i paleniem ofiar. Kobiety te nie miały edukacji; mówiły pod instrukcją swych antycznych kapłanów.

Pär Fabian Lagerkvist dał starożytnemu przesądowi dość adekwatny opis w opowiadaniu “Sybilla”. To narracja o prostej wiejskiej dziewczynie wziętej do wymawiania przepowiedni w świątyni. Nie ma ona ani umysłu, ani statusu na tyle, by się mitologii oprzeć. Edukacja stała się dostępna dla dziewcząt setki lat potem; prawo dające kobiecie prowadzić swój biznes przyszło jeszcze później. Antyczna dziewczyna zależała od świątyni co do jedzenia, ubrania i dachu nad głową.

Na koniec, trzeba by szczególnej intelektualnej dyscypliny, by słówka „wiek” nie kojarzyć z czasem. Fraza nowy porządek wieków naturalnie sugeruje zmienioną czasową perspektywę, a nie da się twierdzić, że Romantyzm poprzedził Oświecenie, a Renesans był dopiero potem. Byłoby to jak twierdzić, że wiek 19. był przed 18., a 16. dopiero potem.

Jest w raporcie Karola Thomsona pewna cecha. Jego łacińska pisownia uznawała łaciński digraf ae. Napisał on:
…the new American Æra.

„Sæclorum” w Eklodze ów digraf ma, ale „seclorum” w Wielkiej Pieczęci go nie ma. Różnice jak tutaj były arbitralne, lecz nie były dla starożytnych trywialne; zaznaczały rozłączność między łaciną klasyczną a tą rzymskiego imperium. Rozróżnienia te zachowali łacinnicy i seclorum Karola Thomsona to klasyczna rzymska mowa. Naprawdę możliwe, że Ekloga nie jest tu cytowana i możemy spróbować się rozeznać w sensie słów Pieczęci samodzielnie.

Był człowiek o talencie do perswazji, którego myśl wpłynęła na Założycieli. Był nim Tomasz Paine. Zatytułował on swą pracę „Zdrowy rozsądek”, niepodobnie do odmienionych wizji czasu. Przeszukajmy tę pracę dla słówek powiązanych z łacińskim ordo i sparafrazujmy ich użycie.

Ludzkość początkowo była równa wedle ładu stworzenia… — Projekt dla formowania gatunku był taki sam dla wszystkich ludzi.
(Projekt jak dla DNA; przed jego odkryciem posługiwano się pojęciami order i form. Zapraszam do Simple English Aristotle).

Mankind being originally equals in the order of creation… — The design for the formation of the species was the same for everyone.
(Design as for DNA; before its discovery, words as order and form were used. Feel welcome to Simple English Aristotle.)

Obrzydliwe jest rozumowi mniemanie, wedle uniwersalnego ładu spraw i przykładów z wieków przeszłych… — Jest wstrętnym, na gruncie ludzkiej wiedzy i doświadczenia, oraz obiektywnego modusu dla form w tym świecie…

It is repugnant to reason, to the universal order of things, to all examples from former ages… — It is disgusting, on grounds of human knowledge, experience, and the objective mode for forms in this world…

Anglia i Ameryka odwracają jedna względem drugiej powszechny porządek natury… — Obecne powiązanie między Anglią i Ameryką wnosi nierównowagę wbrew zasadom dla struktur naturalnych.

England and America, with respect to each other, reverse the common order of nature… — The present connection between England and America brings imbalance against principles for natural structures.

A ten, kto spokojnie może słuchać i trawić taką naukę, zaprzepaścił swoje prawo do racjonalizmu — jest apostatą od szyku ludzkości… — A jeśli toleruje takie nauczanie, człowiek poddaje się co do swej zdolności rozumowania; oddala się od ludzkiego gatunku

He who can calmly hear, and digest such doctrine, hath forfeited his claim to rationality—an apostate from the order of manhood… — If you tolerate such teachings, you have given up on own ability to reason — you are departing from humankind

Czy obejmują perspektywą wszystkich tu różnego rodzaju ludzi? Ich sytuacje i okoliczności… — Czy biorą oni pod uwagę owych wielu ludzi, w okolicznościach i wspólnotach o takim statusie i środkach, że…

Do they take within their view, all the various orders of men, whose situation and circumstances… — Do they think about those many kinds and communities of people, whose status and means…

Co dosyć interesujące, gdybyśmy chcieli oddać frazę Tomasza Paine “przykłady wieków” w łacinie klasycznej, formą ową byłoby aevi exempla, a nie *seclorum exempla. Ta druga implikowałaby, że mamy za przykład ludzi w jakimś wieku chronologicznym, jak 50 czy 60 lat.
(A opowieść o zmienionym porządku w ludzkim wieku chronologicznym znaleźć by w Ciekawym przypadku Benjamina Buttona).

Dryden Fountain Pen, Metallic
Luksusowe pióro Dryden, $27.95

Kolor: metaliczne srebro, stalówka średnia, w załączeniu tłoczek oraz etui twarde.
Niech twoim następnym piórem będzie Dryden.

Klasycznym sensem ordo był jednak najczęściej typ, struktura lub zasada uporządkowania, a użycie przez Tomasza Paine nie było jemu wyłączne. Zanim porównamy antyczną łacinę, przeczytajmy parę fragmentów z Autobiografii Benjamina Franklina.

Rodzina żyła w tej samej wiosce, Ecton, może i od czasu kiedy imię Franklin, jak przedtem wołano na pewnego charakteru ludzi, zostało przyjęte za nazwisko, kiedy wszyscy w królestwie nazwiska przyjmowali.

The family had lived in the same village, Ecton, perhaps from the time when the name Franklin, that before was the name of an order of people, was assumed by them as a surname when others took surnames all over the kingdom.

W owych czasach przyjmowano często nazwisko wedle zawodu czy biznesu, życiowej drogi. Frankońskie słówko frank znaczyło wolny, a angielscy Franklinowie byli wolnymi właścicielami.

Benjamin Franklin, Tomasz Paine i Karol Thomson uczęszczali do szkół gramatycznych. Tomasz Paine napisał, że nie uczył się nigdy łaciny w szkole, ale był w stanie zapoznać się z wszelką interesującą go łacińską treścią. Znaczy to, że rozpoczęli oni wszyscy swoją znajomość łaciny we wczesnych latach życia. Lingwistyka mówi, że to lata nabywania mowy.

Benjamin Franklin napisał,
Moi starsi bracia poszli na naukę zawodu w różnych rzemiosłach. Mnie posłano do szkoły gramatycznej gdy miałem lat osiem, bo mój ojciec chciał mnie oddać na służbę kościołowi jako dziękczynienie za wszystkich synów. Utwierdziła go w tym zamiarze moja wczesna zdolność do nauki czytania (która musiała być bardzo wczesna, bo nie pamiętam, kiedy czytać nie umiałem), oraz opinie wszystkich jego przyjaciół, że byłby ze mnie dobry scholar. — Autobiografia.

Amazon Kindle Subscription

Jest naturalnym, w nabywaniu mowy, uczyć się z uzusu. Dla Antyczności klasycznej porównajmy Drugą Filipikę Cycerona (po którego śmierci widać, jaką rozłączność Imperium uprawiało także).

Oskarż senat; oskarż ekwestrów, co się w owym czasie z senatem jednoczyli; oskarż każdy stan czy towarzystwo, a wszystkich obywateli;

Accuse the senate; accuse the equestrian body, which at that time was united with the senate; accuse every order or society, and all the citizens;

… w żadnym wypadku nie zachowałbyś swej społecznej klasy, czy pozostał w mieście;
… at all events you would never have continued in this order, or rather in this city;

… kiedy to oto gremium wygłosiło moje imię, jako zbawcy mojego kraju;
… when I have been pronounced by this order to be the savior of my country;

… kiedy ty, jeden młody mężczyzna, zabroniłeś całej wspólnocie uchwalać dekrety na rzecz bezpieczeństwa republiki;
… when you, one single young man, forbade the whole order to pass decrees concerning the safety of the republic.

Jak byśmy chcieli sobie zobrazować sens łacińskiego ordo, prawdopodobnie pomyślelibyśmy o typie lub grupie ludzi, osobach w jakiejś organizacyjnej strukturze, czy też uznawanych wedle jakiegoś rozpoznania.

Amazon Gift Cards

Dziś łacina jest znacznie odleglejsza umysłowi zwykłego człowieka i przeważnie wymagamy cytatu, aby ten język interpretować. Dla języków nowoczesnych, jak angielski czy polski, jednak nie nalegamy, aby słówka pochodziły z konkretnych książek.

Źródła nadal się różnią, prezentując łacinę, a kształt słowny seclorum jest tego dobrym przykładem. Rudymenty gramatyk, łacińskiej i angielskiej Aleksandra Adama, z roku 1786, wyjaśniają formę seclor jako konsekwencję słówka sequor, na stronie 141.

Możemy porównać łaciński czasownik secludere, wyodrębnić się. Miał on imiesłów seclusus.

Łacina tworzyła rzeczowniki z imiesłowów dość regularnie. Zobaczmy czasownik applicare, stosować;
applicatus, zastosowany;
applicatio, zastosowanie.

Dla secludere możemy zestawić seclusus i seclum. Dopełniaczem liczby mnogiej dla seclum jest seclorum.

Angielski ma frazę jak how come ― aby zapytać lub powiedzieć, jak do czegoś doszło. Tekst tutaj mówi, jak do sprawy doszło.
Smile, emoticon

KIEDY w przebiegu wydarzeń między ludźmi staje się potrzebnym, aby jeden naród rozwiązał polityczne więzi łączące go czas jakiś z drugim, a zajął pośród sił na tej Ziemi wyodrębnione, jak i też równorzędne stanowisko, ku czemu porządek natury oraz tejże natury Bóg rację dają, szczere poszanowanie dla ludzkich przekonań wymaga, ażeby owi zdeklarowali przyczyny, jakie zmuszają ich do separacji, mówi Deklaracja Niepodległości.

Łacińskiego seclum używano dla ludzi którzy się pod jakimś względem wyodrębnili, pod jakimś względem się odróżnili. Z łacińskim jako typem czy organizacyjną zasadą, możemy rozumieć Novus Ordo Seclorum jako A New People (has be)Come: jacyś ludzie zajęli własne stanowisko względem uznania, dla kraju czy rządu.

Ordo nie musiało oznaczać uporządkowania linearnego, ale też mogło: przemierzając terytoria, rzymscy wojskowi napotykali miejscowych ludzi, niektórych w grupach powitalnych, niektórych w formacjach bitewnych, mniej więcej jak tutaj, w filmie Orzeł. Ludzie tu nie są nowi dla Rzymianina, to Szkoci.

Możemy obrazek podpisać:
Se Ordo Caledonicus secludit.

The Eagle, Motion Picture Screenshot

Zapisy z działań szkockich parlamentariuszy mają makaroniczne użycie formy secludit. Makaronizmy praktykowano wówczas w całej Europie.
The Acts of the Parliaments of Scotland, Volume 4
The Acts of the Parliaments of Scotland, 1424-1707

Moglibyśmy się zastanawiać, dlaczego Karol Thomson nie użył słówka populus, jeżeli miał na myśli ludzi?

Ścieżkom etymologii i znaczenia zdarzało się już rozejść. Wywodzimy dziś słówka ekwiwalentny i adekwatny od łacińskiego aequus. W praktyce adekwatna płaca może nie być ekwiwalentnym pieniądzem, a taki mógłby być nieadekwatny za prace o różnych specyfikach.

Wywodzimy formę słówka people od łacińskiego populus. Jednak sens łacińskiego populus nie konotował narodowości, w antycznych czasach. Słowo to często odnosiło się do niszczenia albo degradacji.

Perpopulor znaczyło dewastować, rujnować; populabilis było bliskie słówku zniszczalny. Senatus populusque Romanus pozostaje kojarzony z praktykami wrogimi chrześcijanom.

Starożytni Rzymianie nie mieli dla narodowości wiele sentymentu. Faworyzowali status społeczny, a to ponad prawo. Rzymskie civitas dało początek słówku cywilny, ale sens był nierozłączny od miasta Rzym. A miasto owo, cóż, nie tyle, czy też nie tak często stanowiło republikę, jak praktykę udawania liberalnego ustroju.

Rzymskie prawo miało słówka jak aerarius i aerarium, dla mieszkańców zmuszonych płacić podatek, a bez prawa do głosowania czy stanowisk. Reżimowe warunki czyniły biznes trudnym i nie dawały ludności ogółem poczucia narodowości. Bez uzasadnienia w prawie, Cezarowie byli w stanie egzekwować wyroki śmierci na dowolnych ludziach w militarnym zasięgu.

Słówko ordo miało sens godny, a Pieczęć nie idzie w ślady łaciny imperialnej:
Out of many, one,
Favor to the endeavor,
A new people come.

Karol Thomson udowodnił, iż gdy nie ma gotowych środków lingwistycznych, człowiek umie utworzyć nowe językowe zastosowania. “Przypadek ten nie ma precedensu; takiej sprawy nigdy przedtem nie było”, napisał o Ameryce Tomasz Paine w 1776.

Ludzie którzy poszli wtedy na wojnę, nie byli wszyscy urodzonymi Amerykanami, a wielu nie miało obywatelskiego czy cywilnego statusu z powodu polityki Jerzego III. Jednak gdy się nad narodowością zastanowić: miejsce urodzenia nie zapewnia wspólnych wartości, a tak naprawdę, wszystkie narody są ordines seclorum, gdzie różni ludzie — secla — preferują jedno rozpoznanie — ordo.

A sybille, swego czasu, cóż, były kobietami z grą słów pod ręką.

Amazon Video Channels

Amazon Video ze Schowkiem historii, History Vault.

NOTKI KOŃCOWE

[1] Fotografia rękopiśmiennego Raportu.
[2] Wikipedia, Novus Ordo Seclorum.
[3] Bryce, A. Hamilton. 1894. Dzieła Wergiliusza, tłumaczenie dosłowne. Londyn: George Bell. Internet Archive.
[4] Wikipedia, Marek Tuliusz Cycero, oddziaływanie. Zobacz fotografię / stronę w internecie.
*****
Przekazałam tekst do domeny publicznej i może być używany pod następującymi licencjami: Creative Commons Attribution 2.5, BY-SA 3.0, lub 4.0.
Teresa Pelka.

Zapraszam do lektury o wymawianiu łaciny Pieczęci.
Ogłada w łacinie — Czytanie Wielkiej Pieczęci na głos.